Tolk Occitaans: eerlijk advies over een zeldzame taal

Wie zoekt naar een tolk Occitaans, heeft meestal een bijzondere reden. Een tolk Occitaans is een tolk die gesproken Occitaans, de oude taal van Zuid-Frankrijk, en het Nederlands naar elkaar overbrengt. In Nederland wordt die vraag zelden gesteld, en bij praktische zaken redt men zich vaak in het Frans. Bij een interview met een oudere spreker, een cultureel project of een contact in de Val d’Aran draait het juist om de taal zelf. Op deze pagina leest u eerlijk wanneer u echt een tolk Occitaans nodig heeft, wat u van de taal kunt verwachten en hoe wij met zo’n aanvraag omgaan.

Wat is het Occitaans?

Het Occitaans is een Romaanse taal. Buiten Zuid-Frankrijk klinkt het van oudsher ook in de Val d’Aran in Spanje, in een aantal valleien in het Italiaanse Piëmont en in Monaco. De naam komt van ‘lenga d’òc’, de taal van òc, omdat ‘òc’ in het Occitaans ja betekent. In het Frans spreekt men daarom ook van de langue d’oc, tegenover de langue d’oïl in het noorden, waaruit het Frans is voortgekomen.

Het Occitaans heeft geen eenheidstaal, maar een reeks dialecten die elk een eigen karakter hebben. De belangrijkste zijn het Provençaals, het Languedocien, het Gascons, het Limousin, het Auvergnat en het Vivaro-Alpien. Ook de schrijfwijze verschilt: naast een klassieke spelling die voor alle dialecten bedoeld is, bestaat er een Mistraliaanse spelling op basis van het Frans, die vooral voor het Provençaals wordt gebruikt.

Frankrijk erkent het Occitaans niet als officiële taal: Frans is er de enige taal van bestuur, rechtspraak en onderwijs. Het Occitaans deelt die positie met andere regionale talen, zoals het Bretons in Bretagne. In de Spaanse Val d’Aran ligt dat anders: daar is het Occitaans, in de lokale vorm Aranees genoemd, een officiële taal naast het Catalaans en het Spaans.

Hoeveel mensen spreken nog Occitaans?

Het Occitaans wordt nog door honderdduizenden mensen gesproken, maar vooral door ouderen. Volgens een sociolinguïstisch onderzoek van het Office public de la langue occitane uit 2020 spreken ongeveer 542.000 mensen in de regio’s Nouvelle-Aquitaine en Occitanie en de Val d’Aran het Occitaans goed of voldoende voor een eenvoudig gesprek. Dat is ongeveer 7 procent van de bevolking in dat gebied. In de Val d’Aran ligt dat aandeel volgens hetzelfde onderzoek veel hoger, op 62 procent.

De typische spreker is volgens het onderzoek van 2020 een oudere man op het platteland. Dat zegt veel over de situaties waarin een tolk Occitaans in beeld komt. Denk aan een grootvader in de Cevennen of een schaapherder in de Pyreneeën. Voor zo iemand is het Occitaans de taal van thuis en van het werk, ook al beheerst hij het Frans. Zulke gesprekken worden steeds zeldzamer, en juist daarom willen onderzoekers en makers ze goed vastleggen.

Occitaans of Frans: wanneer heeft u echt een tolk Occitaans nodig?

Een tolk Occitaans heeft u nodig als de taal zelf het doel of de kern van het gesprek is. Omdat vrijwel alle Occitaanse sprekers in Frankrijk ook Frans spreken, is een tolk Frans voor praktische zaken meestal de betere en snellere keuze. Wij zeggen dat liever vooraf eerlijk, dan dat u wacht op een tolk die u eigenlijk niet nodig had.

Twijfelt u, dan helpt één vraag: moet de ander iets begrijpen, of wilt u de ander in zijn eigen taal horen? Bij het eerste volstaat vaak Frans. Bij het tweede, bijvoorbeeld als u herinneringen wilt vastleggen in de woorden waarin ze beleefd zijn, is Occitaans de enige goede keuze.

Wat onderscheidt het Occitaans van het Catalaans?

Het Occitaans en het Catalaans zijn elkaars naaste verwanten, maar de talen leven in heel verschillende omstandigheden. Taalkundig is de band zo nauw dat sommige Occitaanse dialecten niet verder van het Catalaans af staan dan van andere Occitaanse dialecten. Sprekers van het Gascons of het Languedocien herkennen veel in het Catalaans, en andersom.

Het verschil zit vooral in de rest. Het Catalaans heeft één standaard, is officieel in Andorra en drie Spaanse regio’s en is dagelijks te horen in scholen en media. Het Occitaans is versnipperd over dialecten, heeft twee concurrerende spellingen en geen officiële status in het land waar de meeste sprekers wonen. Een tolk moet daardoor niet alleen ‘het Occitaans’ kennen, maar ook weten welk dialect de spreker gebruikt.

Een tolk of vertaler Catalaans is daarom geen vervanging voor een Occitaanse specialist, ook al lijkt dat een logische kortere weg. Iemand van ons Catalaans vertaalbureau kan een Occitaanse tekst misschien globaal volgen, maar een interview of een document vraagt meer dan globaal. Heeft u een vraag waarin beide talen voorkomen, bijvoorbeeld bij een project in de Pyreneeën, vermeld dat dan bij de aanvraag.

Hoe SIGV Coöperatie een tolk Occitaans zoekt

Een tolk Occitaans vinden vraagt meer zoekwerk dan bij een gangbare taal, en daar zijn wij open over. Het Occitaans staat in onze talenlijst, maar per aanvraag kijken wij of er een tolk beschikbaar is die het gevraagde dialect beheerst en ervaring heeft met het soort gesprek dat u voor ogen heeft. Bij SIGV Coöperatie kunt u een tolk inhuren voor een minder gangbare taal zonder dat u zelf door lijsten met tolken hoeft te zoeken.

De meeste tolken Occitaans wonen niet in Nederland. Tolken op afstand maakt de zoektocht daarom veel eenvoudiger: een online tolk kan via een videoverbinding meedoen aan uw gesprek, waar die zich ook bevindt. Voor een interview met een oudere spreker in Zuid-Frankrijk kan het ook andersom: de tolk sluit aan bij het gesprek ter plaatse, terwijl u vanuit Nederland meeluistert.

Is er voor uw dialect of datum geen geschikte tolk Occitaans beschikbaar, dan zeggen wij dat eerlijk. Soms is tolken via het Frans een werkbare tussenweg, met een tolk Occitaans-Frans en een tolk Frans-Nederlands. Dat kost wat meer tijd en er kan een nuance verloren gaan, en die afweging leggen wij u vooraf voor, zodat u zelf kunt kiezen.

Occitaanse teksten: een vertaling in plaats van een tolk

Gaat het om iets op papier, zoals een oude brief van familie, een akte uit een archief of de tekst van een lied, dan heeft u geen tolk nodig maar een vertaler. Als vertaalbureau zoeken wij daarvoor iemand die de schrijfwijze van de tekst herkent, klassiek of Mistraliaans, en weet uit welke streek en tijd die komt. Oude documenten vragen soms ook kennis van vroegere spelling en woorden die niet meer in gebruik zijn.

Een taal die nog maar door een klein deel van de bevolking wordt gesproken, verdient het om zorgvuldig te worden overgebracht. Dat geldt voor een levensverhaal van een oudere spreker net zo goed als voor een liedtekst van een festival. Wij beloven u niet dat het altijd lukt, wel dat wij het serieus uitzoeken.

Een gesprek, interview of project in het Occitaans is niet alledaags, en wat er mogelijk is, hangt vooral af van het dialect en de streek. Neem contact met ons op; u krijgt van ons een eerlijk antwoord.