Slavische talen: overzicht van de Oost-, West- en Zuid-Slavische talen

Een Pools arbeidscontract, een Oekraïens gezin bij de gemeente, een Servische zakenpartner: wie in Nederland met zulke talen werkt, vraagt zich soms af hoe ze zich tot elkaar verhouden. Slavische talen zijn een groep verwante talen binnen de Indo-Europese taalfamilie, gesproken in grote delen van Midden- en Oost-Europa, op de Balkan en tot diep in Azië, met onder meer het Russisch, het Pools, het Oekraïens, het Tsjechisch, het Bulgaars en het Servisch. Deze pagina gaat over hun indeling en schrift, over hoe goed sprekers elkaar verstaan en over wat die verwantschap betekent als u een tolk of vertaling nodig heeft.

 

Waar komen de Slavische talen vandaan?

De Slavische talen stammen af van het Oerslavisch, dat in de vroege middeleeuwen werd gesproken, volgens de gangbare opvatting in het gebied van het huidige Oekraïne en Belarus. Vanaf de zesde en zevende eeuw verspreidden Slavischsprekende groepen zich naar het westen, het zuiden en het oosten, en groeiden hun dialecten langzaam uit elkaar. Uit die verschillende richtingen komt ook de indeling in drie takken voort die taalkundigen nog steeds gebruiken.

 

De naaste verwanten van de Slavische talen zijn de Baltische talen, het Litouws en het Lets, en daarom spreken taalkundigen ook wel van een Balto-Slavische groep. Samen horen ze bij de Indo-Europese taalfamilie, waartoe ook het Nederlands, het Grieks en het Hindi behoren. Volgens de Encyclopaedia Britannica (2021) spraken rond het begin van de 21e eeuw zo’n 315 miljoen mensen een Slavische taal.

 

De drie takken van de Slavische talen

De Slavische talen worden verdeeld in drie takken: Oost-Slavisch, West-Slavisch en Zuid-Slavisch. Binnen elke tak lijken de talen sterker op elkaar dan op talen uit een andere tak. De grens tussen de takken volgt niet precies de landsgrenzen, maar geeft wel een goed beeld van waar welke taal thuishoort.

 

Tak	Belangrijkste talen	Schrift
Oost-Slavisch	Russisch, Oekraïens, Witrussisch	Cyrillisch
West-Slavisch	Pools, Tsjechisch, Slowaaks; kleinere talen als Sorbisch en Kasjoebisch	Latijns
Zuid-Slavisch, westelijk deel	Sloveens, Kroatisch, Bosnisch, Servisch, Montenegrijns	Latijns; Servisch zowel Cyrillisch als Latijns
Zuid-Slavisch, oostelijk deel	Bulgaars, Macedonisch	Cyrillisch

 

Het Kroatisch, Bosnisch, Servisch en Montenegrijns worden taalkundig vaak samen beschreven als het Servokroatisch, een taal met meerdere standaardvormen. In de landen zelf gelden ze als aparte officiële talen, elk met een eigen naam en eigen voorkeuren in woordgebruik en spelling. Voor een vertaling is dat verschil wel degelijk van belang, want een document voor een instantie in Zagreb volgt de Kroatische norm en niet de Servische.

 

Cyrillisch of Latijns: welk schrift gebruiken Slavische talen?

Slavische talen worden in twee schriften geschreven: het Cyrillisch en het Latijnse alfabet. De Oost-Slavische talen en het oostelijke deel van de Zuid-Slavische talen gebruiken het Cyrillisch, de West-Slavische talen en het Sloveens en Kroatisch het Latijnse alfabet. Het Servisch gebruikt beide schriften naast elkaar, en ook het Witrussisch had lange tijd een eigen Latijnse variant.

 

De oudste Slavische teksten zijn geschreven in het Oudkerkslavisch, de eerste Slavische schrijftaal. De missionarissen Cyrillus en Methodius ontwikkelden daarvoor in de negende eeuw het Glagolitische schrift, rond hun missie naar het Groot-Moravische Rijk in 862 of 863. Kort daarna ontstond in Bulgarije het Cyrillische alfabet, dat daar in 893 het Glagolitisch als officieel schrift verving en zich van daaruit verspreidde naar de oostelijke Slavische landen.

 

Welk schrift een taal gebruikt, zegt ook iets over de geschiedenis van de regio. Waar de Oosters-orthodoxe kerk invloed had, werd het Cyrillisch de norm, en in gebieden die op Rome gericht waren het Latijnse alfabet. Voor vertalers heeft die schriftkeuze praktische gevolgen: namen uit een Cyrillisch document moeten worden omgezet in Latijnse letters, en dat kan per land en per systeem net anders uitvallen.

 

Verstaan sprekers van Slavische talen elkaar?

Sprekers van Slavische talen verstaan elkaar gedeeltelijk, en hoe beter naarmate de talen dichter bij elkaar liggen. Tsjechen en Slowaken kunnen doorgaans prima een gesprek voeren, en sprekers van het Kroatisch, Bosnisch en Servisch verstaan elkaar grotendeels. Tussen talen die geografisch ver uit elkaar liggen, zoals Pools en Bulgaars, is een gesprek al snel moeizaam, ook al herkent men veel woorden.

 

Geschreven tekst is vaak makkelijker te volgen dan gesproken taal, al werpt een ander schrift soms een extra drempel op. In Belarus ziet u hoe dicht de talen tegen elkaar aan kunnen liggen: veel mensen wisselen daar in het dagelijks leven tussen het Witrussisch en het Russisch, of spreken een mengvorm van beide.

 

Voor tolk- en vertaalwerk is gedeeltelijk verstaan nooit genoeg. Een Tsjechische tolk kan een Slowaakse cliënt misschien volgen, maar bij een verhoor, een medisch gesprek of een officieel document telt elk woord, en dan hoort er iemand aan tafel die de taal van de cliënt als eigen taal spreekt. Slavische talen kennen ook valse vrienden: woorden die in twee talen op elkaar lijken, maar iets anders betekenen.

 

Welke talen zijn geen Slavische taal?

Niet elke taal uit Oost-Europa is een Slavische taal. Het Hongaars is een Oeralische taal, verwant aan het Fins en het Ests, en het Roemeens is een Romaanse taal, verwant aan het Italiaans en het Frans. Het Albanees vormt binnen de Indo-Europese talen een eigen tak, en het Grieks ook.

 

Het Litouws en het Lets liggen het dichtst bij de Slavische talen, maar horen zelf bij de Baltische tak. Het Ests, dat soms samen met die twee als “Baltische taal” wordt genoemd omdat Estland een Baltische staat is, is taalkundig juist verwant aan het Fins en het Hongaars. Een land in Oost-Europa zegt dus weinig over de taal die er wordt gesproken.

 

Slavische talen vertalen en tolken in Nederland

Slavische talen komen in Nederland dagelijks voor, in gesprekken bij de gemeente en in de zorg, maar ook in het bedrijfsleven, de rechtspraak en het onderwijs. SIGV Coöperatie heeft alle grote Slavische talen in het aanbod, voor tolkwerk en voor vertalingen. Per taal speelt er net iets anders.

 

Het Pools is in Nederland een van de meest gevraagde Slavische talen, onder meer door de vele Poolse werknemers en gezinnen. Een vertaalbureau Pools vertaalt voor hen arbeidscontracten, akten en correspondentie met instanties, en voor Nederlandse bedrijven juist handleidingen en marketingteksten naar het Pools.

 

Het Russisch is binnen de Slavische talen de taal met de meeste sprekers, en ook buiten Rusland wordt het in veel landen van de voormalige Sovjet-Unie gesproken. Wie documenten uit die landen heeft, zoals een diploma of een geboorteakte, kan terecht bij een Russisch vertaalbureau dat ook ervaring heeft met transliteratie van namen.

 

Gesproken Russisch vraagt om een tolk in plaats van een vertaler. Bij een zitting, een zakelijk overleg of een gesprek in het ziekenhuis zet u een tolk Russisch in. Voor sprekers uit Belarus is het soms de vraag of Russisch of Witrussisch de beste taal voor het gesprek is, en die keuze leggen wij dan eerst aan de spreker zelf voor.

 

Het Oekraïens is sinds 2022 in Nederland veel vaker nodig, bij gemeenten, scholen, zorgverleners en werkgevers. Bij vertalen Nederlands-Oekraïens gaat het vaak om officiële documenten, zoals diploma’s en akten, en om informatie voor nieuwkomers.

 

Het Tsjechisch en het Slowaaks lijken sterk op elkaar, maar een officieel document vertaalt u altijd in de taal van het land waar het gebruikt wordt. Voor het Tsjechisch werken wij daarom met vertalers die het Tsjechisch als eigen taal hebben, en voor het Slowaaks met aparte vertalers. Hetzelfde geldt voor het Bulgaars, Servisch, Kroatisch, Bosnisch, Sloveens en Macedonisch.

 

Verwante talen, toch elk een eigen vertaler en tolk

Bij een taalfamilie waarin talen zo op elkaar lijken, zit de kwaliteit in het onderscheid. SIGV Coöperatie laat een Slowaaks document niet vertalen door een Tsjechische vertaler, en een Servische cliënt niet bijstaan door een Kroatische tolk, tenzij die de taal aantoonbaar als eigen taal beheerst. Voor schriftelijk werk volgt ons vertaalbureau de kwaliteitsnormen ISO 9001 en ISO 17100, die onder meer vastleggen dat een tweede vakkundige de vertaling controleert.

 

Tolkwerk verloopt via dezelfde weg. Heeft u voor een gesprek iemand nodig die een van deze talen en het Nederlands beheerst, dan kunt u bij SIGV Coöperatie een tolk inhuren in alle grote Slavische talen, van het Pools en Russisch tot het Macedonisch.